پنج سال زیر سایه محدودیتهای طالبان؛ چشمانداز حقوق بشر در افغانستان
نویسنده: امید بهروز
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، افغانستان در وضعیتی قرار گرفته است که نهادهای بینالمللی حقوق بشری آن را دورهای از گسترش محدودیتهای ساختاری بر حقوق و آزادیهای اساسی توصیف میکنند. گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان ملل متحد، دیدهبان حقوق بشر و عفو بینالملل در این مدت، از تغییرات عمیق و پایدار در وضعیت حقوق بشر افغانستان حکایت دارند؛ تغییراتی که بهویژه در حوزه حقوق زنان، آزادی بیان، فعالیت رسانهها و فضای مدنی برجسته بوده است.
در مقابل، طالبان بارها این گزارشها را رد کرده و آنها را ناعادلانه و جانبدارانه خواندهاند. با این حال، تداوم و تکرار این ارزیابیها طی پنج سال گذشته، موضوع حقوق بشر در افغانستان را به یکی از مهمترین پروندههای مورد توجه جامعه جهانی تبدیل کرده است.
زنان؛ محدودیت در آموزش، اشتغال و حضور اجتماعی
محدودیتهای اعمالشده بر آموزش، اشتغال و حضور اجتماعی زنان و دختران، از مهمترین محورهای نگرانی نهادهای بینالمللی در این دوره به شمار میرود.
در بخشهای گستردهای از کشور، دختران از دسترسی به آموزش متوسطه و عالی محروم شدهاند و حضور زنان در بسیاری از عرصههای کاری، اداری و اجتماعی بهشدت محدود یا متوقف شده است. ناظران بینالمللی این وضعیت را صرفاً یک سیاست اجتماعی نمیدانند، بلکه آن را تغییری ساختاری در دسترسی زنان به فرصتهای برابر ارزیابی میکنند.
پیامدهای این روند، بهویژه در حوزه توسعه انسانی، آموزش نسل آینده و بازار کار، بهعنوان چالشی بلندمدت برای افغانستان مطرح شده است.
رسانهها؛ کاهش فضای فعالیت و گسترش خودسانسوری
فضای رسانهای افغانستان در پنج سال گذشته با کاهش شمار رسانههای فعال، محدودیت در دسترسی به اطلاعات و افزایش فشارها بر فعالیتهای خبری مواجه بوده است.
در چنین شرایطی، بسیاری از خبرنگاران و فعالان رسانهای از گسترش خودسانسوری بهعنوان بخشی از واقعیت روزمره فعالیت حرفهای خود یاد میکنند؛ روندی که به کاهش تنوع دیدگاهها و محدود شدن فضای گفتوگوی عمومی منجر شده است.
جامعه مدنی؛ کوچک شدن عرصه مشارکت عمومی
نهادهای جامعه مدنی نیز در این دوره با محدودیتهای عملی و ساختاری روبهرو بودهاند. شماری از سازمانهای غیردولتی فعالیتهای خود را کاهش داده یا متوقف کردهاند و بخشی از فعالان مدنی کشور نیز ناچار به ترک افغانستان شدهاند.
این وضعیت به کاهش ظرفیت مشارکت عمومی و تضعیف نقش جامعه مدنی در نظارت اجتماعی، مطالبهگری و گفتوگوهای سیاستی انجامیده است.
بازداشتها و روندهای قضایی
گزارشهای نهادهای بینالمللی در این مدت به نگرانیهایی درباره بازداشتهای خودسرانه و برخی روندهای قضایی اشاره کردهاند.
مقامهای طالبان این اتهامات را رد میکنند، اما این موضوع همچنان در گزارشهای حقوق بشری و مباحث بینالمللی درباره افغانستان جایگاه مهمی دارد.
اقلیتها و گروههای آسیبپذیر
برخی گزارشها همچنین به وضعیت اقلیتهای مذهبی و قومی و دیگر گروههای آسیبپذیر در افغانستان پرداختهاند. این گزارشها بر ضرورت تضمین حقوق برابر برای تمامی شهروندان و جلوگیری از هرگونه تبعیض تأکید دارند.
جمعبندی
در مجموع، پنج سال گذشته در افغانستان با مجموعهای از محدودیتهای گسترده و پایدار در حوزه حقوق بشر همراه بوده است؛ محدودیتهایی که بهتدریج در عرصههای مختلف اجتماعی، مدنی و سیاسی گسترش یافتهاند.
اگرچه دیدگاهها درباره ماهیت و گستره این وضعیت متفاوت است، اما گزارشهای نهادهای بینالمللی نشان میدهد که حقوق و آزادیهای اساسی در افغانستان با چالشها و محدودیتهای قابل توجهی روبهرو هستند.
آینده این وضعیت تا حد زیادی به نحوه تعامل میان ساختار حاکم، جامعه افغانستان و نهادهای بینالمللی بستگی دارد؛ تعاملی که میتواند مسیر حقوق بشر در افغانستان را در سالهای پیش رو تعیین کند.
پنج سال زیر سایه محدودیتهای طالبان؛ چشمانداز حقوق بشر در افغانستان
