واخان؛ گذرگاه راهبردی افغانستان یا آزمونی برای آینده کشور؟
ویژه کابل تایمزنیوز
واخان، این نوار باریک و راهبردی در شمال‌شرق افغانستان، تنها یک منطقه کوهستانی و دورافتاده نیست؛ بلکه از منظر ژئوپلیتیکی، یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین نقاط کشور به شمار می‌رود. این دهلیز که افغانستان را به چین متصل می‌کند و در همسایگی تاجیکستان، پاکستان و چین قرار دارد، همواره در کانون توجه قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است. از همین‌رو، هرگونه تحول در این منطقه می‌تواند بر امنیت، اقتصاد و جایگاه راهبردی افغانستان تأثیرگذار باشد.

برخی تحلیلگران بر این باورند که بی‌توجهی به واخان می‌تواند این منطقه را به یکی از کانون‌های بحران‌های امنیتی و سیاسی تبدیل کند. با این حال، این دیدگاه یک تحلیل سیاسی است و نه یک واقعیت قطعی؛ زیرا تجربه نشان داده است که ثبات یا فروپاشی یک کشور معمولاً نتیجه مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی است، نه صرفاً تحولات یک منطقه جغرافیایی.

واخان از یک سو فرصت ارزشمندی برای اتصال افغانستان به بازارهای آسیای مرکزی و چین فراهم می‌کند و از سوی دیگر، به دلیل موقعیت حساس خود، همواره در معرض رقابت‌های ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ قرار داشته است. اگر مدیریت مؤثر، توسعه اقتصادی، حضور نهادهای حاکمیتی و تأمین امنیت در این منطقه تقویت نشود، زمینه برای افزایش فعالیت‌های غیرقانونی، قاچاق، رقابت‌های اطلاعاتی و نفوذ بازیگران خارجی فراهم خواهد شد.

تجربه تاریخی افغانستان نیز نشان می‌دهد که بحران‌های این کشور تنها از یک منطقه سرچشمه نگرفته‌اند، بلکه محصول عواملی چون ضعف حکومت‌داری، اختلافات سیاسی، فساد، فقر، نبود اجماع ملی، مداخلات خارجی و بی‌توجهی به مناطق مرزی بوده‌اند. از این رو، هرچند واخان از اهمیت راهبردی برخوردار است، اما آینده افغانستان را نمی‌توان صرفاً به این منطقه گره زد.

امروز بیش از هر زمان دیگر، واخان نیازمند سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، توسعه راه‌های مواصلاتی، تقویت خدمات عمومی، حضور مؤثر نهادهای مسئول و جلب اعتماد ساکنان محلی است. تبدیل این منطقه به پلی برای همکاری‌های اقتصادی و منطقه‌ای می‌تواند آن را از یک نقطه آسیب‌پذیر به فرصتی راهبردی برای رشد و توسعه افغانستان بدل کند.

جمع‌بندی

واخان را نباید صرفاً به‌عنوان «آغاز سقوط افغانستان» توصیف کرد؛ بلکه این منطقه را می‌توان آزمونی مهم برای آینده کشور دانست. اگر افغانستان بتواند از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی واخان در راستای توسعه، همکاری‌های منطقه‌ای و تقویت حاکمیت ملی بهره ببرد، این دهلیز می‌تواند به نقطه آغاز فصل تازه‌ای از ثبات، تجارت و پیشرفت تبدیل شود. اما در صورت ادامه غفلت و نبود برنامه‌ریزی راهبردی، خطر تبدیل شدن واخان به یکی از کانون‌های چالش‌های امنیتی و رقابت‌های منطقه‌ای همچنان وجود خواهد داشت.

نویسنده: ذاکری-ویژه کابل تایمزنیوز