تحلیل تهدیدها و فرصتهای ژئوپولیتیکی افغانستان در شرایط کنونی
افغانستان در موقعیت ژئوپولیتیکی پیچیده و حساسی قرار دارد. این وضعیت ترکیبی از تهدیدهای جدی و فرصتهای استراتژیک مهم است که ریشه در موقعیت جغرافیایی خاص کشور، تحولات سیاسی داخلی پس از سال ۲۰۲۱ و رقابتهای قدرتهای منطقهای و جهانی دارد.
تهدیدهای اصلی
الف) تنشهای مرزی و امنیتی با پاکستان
روابط افغانستان و پاکستان همچنان تحت تأثیر سه عامل کلیدی قرار دارد:
• اختلافات طولانیمدت بر سر خط مرزی «دیورند»
• نگرانیهای امنیتی متقابل و اتهامات حمایت از گروههای مسلح
• رقابت ژئوپولیتیکی، بهویژه تلاش پاکستان برای جلوگیری از نزدیکی بیش از حد افغانستان به هند
پاکستان به دلیل نگرانی از «محاصره استراتژیک» توسط هند، سیاست خود در قبال افغانستان را عمدتاً امنیتی و گاهی مداخلهجویانه تعریف کرده است.
ب) پیامدهای خروج آمریکا و انزوای بینالمللی
پس از خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱، افغانستان با چالشهای زیر روبرو شده است:
• کاهش شدید کمکهای مالی و توسعهای بینالمللی
• تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای شدید بانکی و مالی
• انزوای سیاسی نسبتاً عمیق در جامعه جهانی
برخی تحلیلگران معتقدند بیثباتی افغانستان همچنان میتواند به عنوان اهرم فشار در رقابتهای بزرگتر ژئوپولیتیکی (بهویژه میان قدرتهای بزرگ) مورد استفاده قرار گیرد.
ج) تهدیدهای داخلی
• ضعف ساختاری حکومت و نبود مشروعیت بینالمللی گسترده
• بحران اقتصادی عمیق، بیکاری گسترده و فقر شدید
• تهدید فزاینده گروههای تروریستی افراطی، بهویژه داعش خراسان (ISIS-K)
فرصتهای استراتژیک
الف) موقعیت جغرافیایی ممتاز (Heartland)
افغانستان در تقاطع آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و غرب آسیا واقع شده است. این موقعیت منحصربهفرد میتواند کشور را به یک چهارراه ترانزیتی و انرژی مهم منطقهای تبدیل کند، بهشرطی که ثبات نسبی برقرار شود. پروژههایی مانند کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب میتوانند افغانستان را به hub ترانزیت منطقهای بدل کنند.
ب) همکاری با چین
چین به افغانستان به چشم یک فرصت استراتژیک نگاه میکند:
• دسترسی به منابع معدنی غنی (مس، لیتیوم، آهن، طلا و نادرها)
• گسترش ابتکار «کمربند و راه» (BRI) از طریق خاک افغانستان
• تأمین امنیت مرزهای غربی چین در برابر تهدیدات تروریستی
سرمایهگذاری چینی میتواند در زمینه زیرساختها، استخراج معادن و توسعه صنعتی برای افغانستان بسیار تعیینکننده باشد.
ج) نقش و منافع روسیه
روسیه علاقهمند است:
• گسترش بیثباتی به آسیای مرکزی (جمهوریهای سابق شوروی) را جلوگیری کند
• نفوذ غرب را در منطقه خنثی کند
• توازن قوا در برابر چین و آمریکا ایجاد کند
افغانستان میتواند برای روسیه به عنوان شریک امنیتی و سیاسی در جنوب آسیای مرکزی اهمیت پیدا کند.
د) همکاری با هند
هند افغانستان را بهعنوان:
• دروازه دسترسی به آسیای مرکزی
• بازار بالقوه و شریک توسعهای
• اهرمی برای مقابله با نفوذ پاکستان
میبیند. سرمایهگذاریهای هند در زیرساختها، جادهها، سدها و آموزش میتواند برای افغانستان بسیار مفید باشد.
جمعبندی و پیشنهاد راهبردی
افغانستان امروز در وضعیت «تهدید-فرصت» (Threat-Opportunity) قرار دارد. تهدیدها جدی و فوری هستند، اما فرصتها نیز قابل توجهاند.
کلید موفقیت افغانستان در شرایط کنونی عبارت است از:
1. سیاست خارجی متوازن و «بیطرفی مثبت و فعال»
عدم وابستگی بیش از حد به یک قدرت خاص و حفظ روابط سازنده با همه بازیگران کلیدی (چین، روسیه، هند، ایران، کشورهای آسیای مرکزی و حتی پاکستان).
2. استفاده هوشمندانه از موقعیت جغرافیایی
تبدیل افغانستان به مرکز ترانزیت و کریدورهای منطقهای (مانند TAPI، CASA-1000، راهآهن شمال-جنوب و غیره).
3. اولویتدهی به ثبات داخلی
ایجاد حکومت فراگیرتر، مبارزه جدی با فساد، کنترل گروههای تروریستی و احیای اقتصادی تدریجی.
اگر حکومت افغانستان بتواند این تهدیدها را مدیریت کند و فرصتها را بهدرستی شناسایی و بهرهبرداری نماید، این کشور میتواند از یک «میدان رقابت قدرتها» به یک «پل ارتباطی و همکاری منطقهای» تبدیل شود.
سید نظامالدین وحدت
رئیس مدافعان منافع ملی افغانستان
تحلیل تهدیدها و فرصتهای ژئوپولیتیکی افغانستان در شرایط کنونی افغانستان در موقعیت ژئوپولیتیکی پیچیده و حساسی قرار دارد.
